Hafodunos

Yr Hen Hafodunos

Dywedir bod Hafodunos wedi’i henwi ar ôl chwedl sy’n gysylltiedig â’r Santes Gwenffrewi, oedd yn fawr ei pharch yn yr oesoedd canol.  Yn ôl y chwedl, bu corff y santes yn gorffwys yma  dros nos ar y ffordd o Dreffynnon i Fynwent Gwytherin. Erbyn dechrau’r ail ganrif ar bymtheg roedd plasty mawr wedi disodli’r mynachdy, a ddisgrifiwyd gan Margaret fel un ac iddo ‘saith talcen’. Safai ar waelod llethr a’i gefn at y bryn i’w warchod rhag grym y gwynt a’r glaw. Roedd y tu blaen ar ffurf y llythyren E ac edrychai dros ddolydd a’r dyffryn islaw oedd heb gael ei drin ar y pryd. Ceisiodd Henry a Margaret wneud synnwyr o’r t? drwy dynnu ychwanegiadau’r cyfnod Sioraidd. I ddal ei chasgliad cynyddol o gerfluniau, dywedodd Gibson y dylai godi oriel gerfluniau wythochrog a gâi ei oleuo oddi uchod, er mwyn dangos y cerfluniau ar eu gorau.  Ar ôl dymchwel yr hen d?, yr oriel yma oedd yr olaf o’r adeiladau gwreiddiol i gael ei disodli, a châi ei defnyddio yn storfa cyn i blasty Gilbert Scott gael ei gwblhau.

Yr Hafodunos Newydd

Cafodd Hafodunos ei dylunio gan Syr Gilbert Scott (dylunydd Gorsaf St Pancras) rhwng 1861 a 1866 ar ran Henry Robertson Sandbach, a dyma’r unig adeilad domestig a gododd Scott yng Nghymru. Cafodd y t? ei godi o frics, a manteisio ar dechnoleg oes Victoria, megis gwres canolog a d?r rhedegog.  Doedd yna ddim gwaith paent y tu mewn, gan mai pinwydden byg, cedrwydden goch, neu fwlas tywyll o Ddemerara oedd y gwaith coed a’r dodrefn. Ar ben y colofnau a oedd yn arwain at y grisiau mawreddog ac yn codi ar hyd y grisiau, roedd rhosynnau, lilïau, eirlysiau a blodau eraill o Brydain. Cafodd y gerddi eu plannu a’u tirlunio gan Henry, a aeth ati i ddatblygu dyluniadau ei gwraig Margaret ar ôl iddi farw.  Roedd y ddau wedi casglu coed tiwlip, magnolias mawr, cegid a phinwydd eraill o America a’u cymysgu â choed derw a choed ffawydd brodorol. Roedd gardd redyn yn cynnwys enghreifftiau o bob rhan o Brydain Fawr, Iwerddon, y Swistir a Seland Newydd ochr yn ochr â phlanhigion caled o’r Cyfandir. Credir bod J.D. Hooker, cyfarwyddwr y Gerddi Botanig Brenhinol a Kew, wedi rhoi cyngor ar y casgliad planhigion.

1933 hyd Heddiw

Ar ôl i deulu’r Sandbach ei gwerthu ym 1933, mae Hafodunos wedi’i defnyddio at amryw o ddibenion, gan gynnwys ysgol i ferched, coleg cyfrifydda a chartref nyrsio. Cafodd ei hesgeuluso o 1993 ymlaen, ond cafodd pwysigrwydd y safle ei gydnabod gan Cadw, a rhestrwyd y t? yn Radd I a’r gerddi yn Radd II. Yn anffodus, ar ben dirywiad y t? cafwyd tân bwriadol a chafodd y tu mewn i brif aden y t? ei ddinistrio ym mis Hydref 2004. Cafodd y plasty a’r ardd eu prynu gan y Dr. Richard Wood yn 2010, ac mae prosiect adfer wedi’i ddechrau i godi Hafodunos yn ôl i’w hen ogoniant.